Boschlogie Rondleiding St Jans Kathedraal

Datum / Tijd	Onderwerp	Inleider	Locatie
za 04 nov 14:00-15:00	Rondleiding Sint Jan	Maria van Deutekom	Luidpoort (hoofdingang St Jan)

 Zie syllabus hoofdstuk 1: Enkele aandachtspunten voor een eerste rondgang door de Sint Jan (3 blz). Nummering volgens de plattegrond (laatste bladzijde)

De rondleiding begon een half uur later dan oorspronkelijk gepland, wegens de diakenwijding die van 12 tot 2 in de kathedraal plaats vond. We begonnen met een bezichtiging van de buitenkant, te beginnen op de Parade. Bij een bezichtiging van de kathedraal is een verrekijker erg handig.
Markante punten waar mevr van Deutekom de aandacht op vestigde:
- De middeleeuwse toren (uit 1260) was in romaanse stijl in baksteen uitgevoerd. Dat is de reden waarom de toren die nu aan de Torenstraat ligt en die tevens de hoofdingang van de Kathedraal vormt, nog steeds in baksteen valt te bewonderen. Pas later (tussen 1380 en 1530) is aan de oostzijde van de toren - in natuursteen - de gotische kathedraal bijgebouwd. Na Utrecht was 's-Hertogenbosch toen de grootste stad in de Nederlanden en daarom een kathedraal waardig. De bedoeling was om ook aan de westzijde van de toren nog verder te bouwen, maar wegens geldgebrek in de woelige eerste decennia van de 16de eeuw (1517: Luther en Calvijn; beeldenstorm) is hier niets van terecht gekomen.
- De gotische stijl hield in dat men zo hoog mogelijk "naar de hemel" bouwde en zoveel mogelijk van het "goddelijke" licht liet binnenkomen.
- Het Zuiderportaal aan de Parade is de enige plek waarop nog origineel middeleeuws beeldhouwwerk is te zien. Dit is bij de restauratie te voorschijn gekomen van onder een laag kalk. Alle andere beeldhouwwerken zijn gerestaureerd of nagemaakt. Men ziet een "Middeleeuws prentenboek" over het leven van Johannes. Links boven de poort "Het laatste avondmaal", rechtsboven een man in een pan met kokende olie.
- Aan de linkerpilaar van het Zuiderportaal is een klein beeldje te zien van een figuurtje op een stepje. Mogelijk een "looddief" voorstellend. Stepjes komen ook voor in het werk van Jeroen Bosch. Ook ziet men veel profane figuurtjes op de lichtbogen. Deze zijn nagemaakt. De originelen staan in "De Bouwloods", het Sint Jans Museum.
- Choorstraat - St Janskerkhof - Hinthamerstraat. Deze zijde van de kathedraal veel dierenfiguren, vanaf hier is het bijbelverhaal vanaf de schepping terug te vinden. Aan de Choorstraatzijde ridderfiguren op de luchtbogen ("het geloof verdedigen met het zwaard"), aan de andere zijde engelen ("het geloof verdedigen naar de geest").
- Teruglopend naar de ingang aan de Torenstraat: het hekwerk staat hier omdat de fundamenten tot op 1,20m diepte waren aangetast door urine. Dit probleem bestond al in de Middeleeuwen. Van omstreeks 1450 is een geschrift bewaard gebleven waarin staat: "Het is verboden binnen de kerk te dobbelen en te kegelen en rond de kerk te zijken en te schijten".
- Ingang Torenstraat (Luidpoort). Hier ziet men na binnenkomst vlak bij de grond de romaanse spaarbogen(4) van de oorspronkelijke bakstenen parochiekerk die tussen 1210 en 1260 is gebouwd. De restanten van deze kerk zijn grotendeels afgebroken bij de bouw van de kathedraal tussen 1380 en 1530. Deze romaanse bogen liggen zo laag omdat de vloer van de kerk sindsdien stapsgewijs met ongeveer 2 meter is opgehoogd.
- Algemene indruk gewelf binnenzijde kathedraal: indrukwekkend hoogte-effect, mede doordat de pilaren zonder onderbreking overgaan in de gewelfbogen ("spitsbogen"). Gedurende de 150 jaar dat aan de bouw van de kathedraal is gewerkt, is een indrukwekkende eenheid van stijl aangehouden, die men zelden aantreft bij andere kathedralen.
- Doopkapel(8) met doopvont(10) dat in 1492 is gemaakt door de Maastrichtse smid Arndt van Tricht, geheel van massief (geel)koper. Alleen het deksel weegt al 350 kg. Het deksel wordt gelicht door een kabel aan een smeedijzeren constructie. Het wordt daarmee 8 cm opgetakeld en zwenkt daarna horizontaal naar het naastgelegen console. Op het deksel voorstellingen over Johannes de Doper (?) Bovenop het deksel prijkt een pelikaan die zichzelf in de borst prikt. Het verhaal gaat dat de pelikaan in hongernood het eigen bloed aan de jongen voert. Het is heel bijzonder dat dit massief koperen vont tijdens de Tweede Wereldoorlog niet is weggehaald voor de Duitse wapenindustrie (zoals vrijwel al het koper in particulier bezit).
- Links van het doopvont is de ingang voor dopelingen. Vroeger mochten ongedoopte mensen niet in de kerk komen. De dopelingen kwamen door deze speciale ingang binnen en mochten pas na de doop in rest van de kerk komen. Toen de kathedraal in 1629 in protestantse handen kwam, werd dit doopvont niet meer gebruikt; bij de protestanten vindt de doop plaats temidden van de gelovigen en onder de kansel. Het door de protestanten gebruikte doopvont is meegenomen naar de Hervormde Kerk die in de 19de eeuw is gebouwd in "rijkswaterstaatsstijl".
- De doopkapel is omstreeks 1355 gebouwd in romaanse stijl (met dragende muren). Bij de bouw van de gotische kathedraal zijn in het plafond van de doopkapel ribben aangebracht in de stijl van de rest van de kathedraal. In de doopkapel dienen de ribben echter alleen als versiering (niet als draagconstructie).
- Het kruisbeeld rechts van de doopkapel toont Maria links en Johannes rechts van het kruis. In de kathedraal zelf is het vrouwendeel links en het mannendeel rechts, gezien vanuit de hoofdingang aan de Torenstraat. Aan de rechterpilaren hangen de mannelijke heiligenbeelden, aan de linker de vrouwelijke.
- De grafstenen in de kathedraal zijn alle van voor het begin van de 19de eeuw. Napoleon verbood namelijk (in 1810) het begraven binnen kerkgebouwen. Vóór de Napoleontische tijd kon men tegen zeer ruime vergoeding in de kerk worden begraven. De minder bedeelden werden buiten de kerk begraven. Hoe dichter men bij het altaar begraven wilde worden, hoe hoger de aflaat aan de kerk. Het waren ook veelal familiegraven en die dienden dan geopend te worden voor de "nieuwe"doden. Deze bijzettingen zorgden voor een ondraaglijke stank in de kerk. Daar komt de uitdrukking "hier ligt een rijke stinkerd" vandaan.
Van 1629 tot 1816 was de kathedraal in protestantse handen. Toch werden in die periode ook katholieken in de kerk begraven: "in de dood zijn alle christenen gelijk". Tijdens de aanleg van de vloerverwarming bij de laatste restauratie (wanneer precies?) werden de binnenkerkse graven geruimd en de stoffelijke resten elders herbegraven. Bijzonder zijn de familiewapens rond sommige grafstenen. In de Franse tijd zijn in andere kerken (b.v. die in Delft) de wapens (en namen?) weggehakt.
- In het midden van de kathedraal staande (met de rug naar het orgel), ziet men rechts een neogotisch raam en links een modern raam. Dit vertegenwoordigt de twee visies op restauratie. In de neogotisch traditie van de restauratie (van 1860 tot begin 20ste eeuw) werden de ramen zoveel mogelijk hersteld op basis van het oorspronkelijke (gotische) werk, maar met veel creatieve vrijheid. Het raam links(19) is in de twintigste eeuw (1966) gemaakt door Marius de Leeuw uitgaande van de middeleeuwse kleuren rood, geel en blauw, maar in moderne stijl, voorstellende de apocalyps uit het evangelie van Johannes Het oorspronkelijke ontwerp van dit raam is onbekend, het is verloren gegaan bij de door blikseminslag veroorzaakte grote brand van 25 juli 1584.
- Namen van "sponsors" onderaan de neogotische ramen. Families die grote schenkingen deden voor de ramen kregen hun familienaam onderaan vermeld. Dit gebeurde aan het eind van de 19de eeuw.
- Gilden hadden hun eigen altaren. Onderaan de pilaren ziet men hechtplaatsen voor de beschermheiligen van de verschillende gilden, waarvan er eertijds 52 waren.
- In het middelste gewelf van de kathedraal het alziend oog(35).
- Het Lijdensaltaar(21) werd in 1901 aangekocht uit Sint Antheunis(?). Het is omstreeks 1530 in Antwerpen gemaakt. Tijdens een tentoonstelling in 1992 in het kader van "Antwerpen, culturele hoofdstad van Europa" is dit altaar tijdelijk "uitgeleend" geweest.
Bijzonder is dat alle 7 sacramenten in houtsneden zijn uitgebeeld.
Links onder het kruis staat een man die naar zijn oog wijst. Om te zien of Jezus aan het kruis was overleden werd volgens de Bijbel met een lans in zijn zijde gestoken. Degene die dit deed bekeerde zich tot het Geloof, hij werd "ziende". Dit wordt in deze voorstelling letterlijk opgevat: het bloed van Jezus spatte in het oog van een blinde man, waardoor hij zijn gezichtsvermogen terugkrijgt.
Tussen Aswoensdag en Pasen zijn de luiken dicht en is daarvan de fraaie achterzijde zichtbaar.
- Op een pilaar tegenover de ingang aan de Parade is een gerestaureerde muurschildering te zien. Dit is een duidelijk voorbeeld van de moderne opvatting over restauratie: daar waar lijnen zijn "ingevuld" is dit gedaan door het aanbrengen van arceringen; de originele lijnen zijn massief zwart gelaten.

We gaan nu - door een hek - naar de oostzijde van de kathedraal, die normaliter voor bezoekers is gesloten.

- Langs een muur zijn de wapens van alle bisschoppen aangebracht.
- Belangrijke gildes hadden hun eigen kapel. Hoe belangrijker het gilde was, hoe dichter bij het centrale altaar haar kapel werd aangebracht. Op de rechtermuur van de kapel van het viskopersgilde is na verwijdering van de overschildering een aantal getekende vissen teruggevonden. Let op de sluitsteen bovenin deze kapel. Deze heeft de vorm van een lantaarn.
- In de gedachteniskapel(33) staat de buste van de recent heilig verklaarde Titus Brandsma (Nijmegen valt onder het bisdom den Bosch). In het zeer fraaie reliëfhoutsnijwerk van deze kapel ziet men rechts een badhuis ("zondig") en links een tempel ("heilig"). In het midden Vrouwe Justitia. Het geheel stelt de levensweg van de mens voor, balancerend tussen goed en kwaad.

We verlaten het afgesloten gedeelte en gaan terug onder de koepel.

- Boven St Leonardus van Veghel(37) aan de linker pilaar hangt de gedraaide baldakijn, een fraai stuk vakwerk uit 1470.
- De vier pilaren(35), waarop de 4 evangelisten zijn uitgebeeld, vormen de basis van de kathedraal. Na de restauratie heeft de paus deze bij zijn bezoek op 11 mei 1985 ingewijd (zie plaquette). Let op het aapje met spiegel boven het rund met vleugels in een van de nokken in de koepel (zuidzijde). Naar boven kijkend vanaf het raam van Marius de Leeuw, via de eerste sluitsteen en de dwarsbalk ziet men een kindfiguurtje dat uit een bloem te voorschijn komt.
- Op pilaar bij het koor fraaie muurschildering.
- Anecdote: herkomst van het gezegde "korte metten maken". (??)
- Links van het koor de rijkste kapel, de sacramentskapel(44) met de Sint Victor-kroon(47). Bij oorlogshandelingen omstreeks 1424 kwamen de Bossche schutters van Hertog Jan te laat aan in 's-Gravenbrakel (België). Desondanks namen ze als oorlogsbuit deze kroon mee.
- Aan een pilaar aan de linkerzijde van het koor (34) hangt het beeld van de heilige Barbara, het enige oude heiligenbeeld van voor de beeldenstorm dat in de kathedraal aanwezig is. Zij draagt een beeld van de toren waarin ze gevangen werd gehouden in haar rechterhand. Barbara is patrones voor de mensen die bang zijn voor een plotselinge dood en van de mijnwerkers.
- Bij de restauratie eind 19de eeuw zijn deurtjes aangebracht aan de rijen koorbanken(39), dit was tegen de kou, om de warmte van de stoven binnen te houden.
- De preekstoel(40) dateert van rond 1550. Het houtsnijwerk werd geschonken door Elizabeth Moens. Het klankbord (de baldakijn) van circa 1567 heeft een meer barokke uitstraling. Het mist de verfijning van het renaissance houtsnijwerk.
- Het oorspronkelijke orgel(41) is in 1584 verloren gegaan. Tijdens het Twaalfjarig Bestand (van 1609 tot 1621) werd een nieuw orgel gebouwd met houtsnijwerk in (moeilijk te bewerken) eikenhout. Het bevat 3000 orgelpijpen. Onder de wijzerplaat is een draaiende trommel, voorstellende "De Dodendans". Deze cylinder draait iedere halve minuut een klein stukje (één complete omwenteling per uur?). Twee kraanvogels vormen het symbool van waakzaamheid.
- Bij de ingang ligt de Mariakapel(51). Hierin staat het "lelijke" Mariabeeldje van de "Zoete Lieve Vrouw van Den Bosch", dat volgens de legende bijna werd weggegooid. Het werd een "wonder" genoemd (in de zin van "opluchting") dat deze Maria er nog is.

Gaarne uw reactie, want er zijn vele vragen overgebleven daar waar ik dingen niet goed heb verstaan.


Links

Naammmmmmmmmmm	Website	Omschrijving
Restauratie Sint Jan	reststjan.htm	Een gebed zonder eind, Wim Hagemans, BD 16-12-2000
Bisdom 's-Hertogenbosch	www.bisdomdenbosch.nl/	Bestuur, Diensten, Nieuws, Artikelen, enz. van het Bisdom
Restauratie Sint Jan	.../welkom/nieuws/kenhnws/erfenis.html	Een oude erfenis in steen kan de kosten van de restauratie verdubbelen
Restauratie Sint Jan	.../welkom/nieuws/kenhnws/mooy.html	Miezerregen, nachtvorst en ijzer zijn funest voor de Bossche kathedraal
Het beklimmen van de St Jan	www.stelling.nl/denbosch/zien.htm	Torenrondleidingen
Foto's van de St Jan	www.horizon.nl/~cuirmale	Homepage Mark Wagenbuur en Lei Lennaerts
De St Jan van den Bosch	vit.op.het.net/sintjan/sintjan.html	Een scriptie van Angela Broeren (11 jaar)
The Saints Pages	www.mcgill.pvt.k12.al.us/jerryd/cm/	Overzicht van heiligen (engels)
The Catholic Encyclopedia	newadvent.org/cathen	Alles over het katholicisme (engels)

---

Last update 04-07-2001 by Iek de Pagter.